ارزش‌هاي مشترك

دکتر حمامی لاله زار
شهریور 85

قبول این اصل یا اصول كه بین معتقدان به ادیان الهی ارزش‌های مشتركی وجود دارد كه براساس آن می‌توان بحث و گفتگو كرد یكی از مهمترین شرایط رسیدن به تفاهم و گذر از شریط نفاق، رودررویی و جنگ و ستیز است. رسیدن به این تفاهم كه می‌توانیم یكدیگر را تحمل كنیم و حرف‌های یكدیگر را بشنویم و از وجود ارزش‌های مشترك بین خود آگاهی پیدا كنیم بی آن كه لزوماً خود را بر حق و دیگران را باطل تصور كنیم سنگ بنای تلاش مشترك معتقدان ادیان الهی برای ساخت دنیای بهتری می‌باشد. متأسفانه حافظه تاریخ انباشته از نابردباری و عدم تحمل بین مردمانی است كه در واقع ارزش‌های مشترك در زندگی فردی و اجتماعی می‌توانست امكان زندگی مسالمت‌آمیز بین آنها را فراهم نماید. ولی تعصبات، خودمحوری‌ها و فراموش نمودن ارزش‌های مشترك مانع آن شده است كه انسان‌ها در سلامت و تفاهم با یكدیگر راه حل غلبه بر مشكلات و نارسایی‌ها را آسان‌تر پیدا نموده و براساس آنها عمل نمایند. در طی تاریخ به شكل‌های مختلف گفت و گو بین ادیان وجود داشته است كه برخی با آن درگیر و برخی از آن كناره می‌گرفته‌اند. اكنون با وجود روابط گسترده و پیچیده انسانی و جامعه جهانی، نمی‌توان در لاك خود فرو رفت و از دیگران دوری جست. چالش‌های فراوان فراروی بشر امروزی بر سر بسیاری از مسائل مشترك، ضرورت گفت و گو برای شناخت بهتر از یكدیگر و نزدیكی نقطه نظرها برای حل مشكلات را ضروری می‌‍‌سازد و در این زمینه گفت و گوی بین ادیان به عنوان یكی از عوامل بنیادین تأثیرگذار بر فرهنگ و روحیات و عملكرد افراد می‌تواند در حل مشكلات بشر امروزی چاره‌ساز باشد. مسلماً گفت و گو بر مبنای «ارزش‌های مشترك» می‌تواند شروع و آغازی مناسب برای شناخت بهتر و ادامه همكاری
باشد. ارزش‌های مشترك در میان ادیان توحیدی بسیار و متعددند كه در این جا به برخی از آنها می‌پردازیم:

1- ایمان به خداوند : اعتقاد به وجود خداوند یكتا كه ازلی و آفریدگار هستی و قادر مطلق است، ستون اصلی و سنگ بنای همه ارزش‌های مشترك ادیان توحیدی است چرا كه ایمان به خداوند كه در همه جا حاضر و بر هر امری ناظر است و نه تنها از اعمال انسان‌ها بلكه از نیات و افكار آنها با اطلاع است بر همه جوانب زندگی فردی و اجتماعی فرد مؤمن سایه انداخته و او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همه فرایض و نواهی و اخلاقیات بر این مبنا ارزش پیدا می‌كند همان‌طور كه حبقوق نبی (فصل 2 آیه 4) می‌فرماید : « فرد صالح بر اساس ایمانش زندگی می‌كند» و از آن پا فراتر نمی‌نهد. تنها باور به خداوند و نظارت اوست كه تضمینی برای عمل به رفتارهای اخلاقی و عقلانی است. اعتقاد به خدای یگانه اساسی‌ترین اشتراك ادیان توحیدی در مقابله با جریان‌های الحادی و مادی گراست كه انسان را محدود به این دنیا و در حد كالایی مادی می‌دانند.

2- ارزش‌ انسان: آدمی به عنوان والاترین آفریده هستی كه آفرینش و همه خلقت به خاطر او تكوین یافته است می‌تواند از دیگر اشتراكات ادیان باشد. این اصل كه انسان از نظر معنوی شبیه خدا آفریده شده است، اساس تعلیمات دانشمندان یهود درباره وجود انسانی است. از این لحاظ انسان بر همه مخلوقات جهان فضیلت دارد و عالی‌ترین نقطه در كار آفرینش است. ربی‌عقیوا از دانشمندان به نام دوران تلمود می‌گوید: «انسان از این جهت كه با ساختار و جوهره الهی آفریده شده است، شریف است. آگاهی او از این موضوع، ارزش او را بیشتر می‌كند، چنان كه تورات (سفر پیدیش فصل 9 یه 6) می‌فرماید «زیرا خداوند، انسان را به شكل معنوی خدا آفرید». (تلمود – فصول پدران فصل 3 بند 18) در گفتار دیگری از تلمود گفته می‌شود: «یك انسان با همه عالم آفرینش برابر است» (تلمود – رساله آووت دِربی ناتان 31). حضرت آدم، نخست یك فرد تنها آفریده شد تا به تو بیاموزد، هر آن كس كه جان آدمی را تباه ‌كند، كتاب مقدس بدو این نسبت را می‌دهد كه گویی او، یك جهان كامل را از بین برده است و هر آن كس كه جانی را از نابودی نجات بخشد، گویی جهانی كامل را نجات داده است. (تلمود – رساله سنهدرین فصل 4 بند 5) یا در روایتی دیگر گفته شده كه، خداوند در ابتدا حضرت آدم را تنها و تك آفرید تا فردی به دیگری نگوید پدر من از پدر تو بزرگ‌تر و ارجح است. (تلمود – رساله سنهدرین برگ 38) این امر بیان‌گر این موضوع است كه یك فرد به خاطر نژاد، رنگ پوست و سیر تفاوت‌های فیزیكی و مادی بر دیگری برتری ندارد. و نقل قولی از حضرت الیاس نبی است كه می‌فرماید: «من آسمان‌ها و زمین را شاهد می‌گیرم كه چه یهودی و چه غیریهودی، خواه مرد و خواه زن، غلام یا آزاد، در پیشگاه الهی تفاوتی ندارند، مگر آن كه هر فرد برطبق اعمالش مورد عنایت خداوند قرار می‌گیرد. (تانا دِوِه الیاهو ربا : 10) گذشته از این، چون انسان به شكل معنوی خداوند آفریده شده است، از این رو می‌بایست این حقیقت را همواره در روابط خود با سایر انسان‌ها مد نظر داشته باشد. توهین و بی‌حرمتی به یك انسان، در واقع بی‌حرمتی به خداست. آیه «همنوعت را مانند خودت دوست بدار» (سفر لاویان فصل 19 یه 18) اصل مهم و اساسی تورات قلمداد می‌گردد. بدین ترتیب ادیان الهی، اولین قدم برای دعوت انسان به توحید و نیز هدایت او برای زندگی سعادت‌مندانه را ارزش بخشیدن به شخصیت‌ انسانی او دانسته‌اند. این ارزشمندی بی‌جهت و بی‌اساس نیست زیرا همان‌گونه كه از تورات نقل شد، ماهیت معنوی آدم، الهی است، ولی این كه خود او نیز بداند كه «به شكل معنوی خداوند» آفریده شده است، رابطه او با خالق و همنوعان را تنظیم می‌كند و این امر می‌تواند سنگ بنای قوانین حقوق بشر بر مبنای ادیان توحیدی باشد كه متأسفانه عدم توجه به آن، هر از گاهی موجب درگیری و جنگ در نقطه ا‌ی از جهان می‌گردد و خود جنگ كه معلول عدم تفاهم است عدم تفاهم بیشتر را به دنبال می‌آورد.

3- وحی و نبوت: اعتقاد به وجود پیامبران و ابلاغ فرامین الهی از جانب خداوند به انسان، دیگر ارزش مشترك ادیان توحیدی محسوب می‌گردد. این امر كه خداوند اراده و خواست خود را به وسیله افراد صالحی به انسان‌ها اطلاع داده است ولی نبوت هدیه‌ ای نیست كه از طرف خداوند به طور دلخواه به عده‌ ای از اشخاص اعطا شود، بلكه حد اعلای یك آمادگی و تطهیر جسمانی و روانی و تجهیز عقلانی و فكری استثنایی كه انسان می‌تواند به آن نایل گردد، ارزش والای انبیاء را مشخص می‌سازد و پیروی از سیره و روش آن بزرگواران در ابعاد و مراحل مختلف زندگی از جمله عبودیت خداوند، تقوی، عدالتخواهی، مبارزه با ظلم، استكبارستیزی، اخلاق و رفتار حسنه و .... می‌تواند كارساز باشد.

4- منجی موعود : اندیشه نجات‌بخشی و انتظار برای موعودی كه خواهد آمد و نظامی منطبق با قوانین الهی و آسمانی برقرار خواهد كرد، یكی از مهمترین بخش‌های اعتقادی ارزش‌های مشترك در ادیان توحیدی است. هر چند این كه ویژگی‌های این موعود چیست و كی و كجا ظهور خواهد كرد، در همه ادیان یكسان نیست اما آن چه كه در این اندیشه مشترك است این است كه نجات دهنده‌ ای از خاندان نبوت خواهد آمد كه به خوی پسندیده، تقوی و دانش و همه صفات نیكو آراسته و از بدی‌ها و زشتی‌ها مبراست. در دین یهود منجی موعود ماشیح به معنی مسح و تدهین شده نام دارد و به تصریح كتاب مقدس از خاندان داود پیامبر است. ظهور آن حضرت فرا رسیدن روز حسابرسی الهی را بشارت خواهد داد. صبر و انتظار برای ظهور ماشیح تنها یك صفت خوب نیست بلكه یك فریضه مهم مذهبی به شمار می‌ آید. به همین دلیل اعتقاد و انتظار برای او جزء اصول سیزده گانه دین یهود قرار گرفته است. و برخی، اصل ایمان به ماشیح و نجات را تكمیل كننده فرمان اول مجموعه ده فرمان می‌دانند كه خداوند در اولین فرمان، چنین می‌فرماید (سفر خروج فصل 20 یه 2): «من خدا خالق تو هستم كه تو را از سرزمین مصر، از خانه بردگی بیرون آوردم‌». در اینجا خداوند، وجود و شناسایی خود را به موضوع آزادی و نجات از بندگی سرزمین مصر مرتبط می‌نماید، یعنی ایمان و انتظار برای نجات و آزادی مكمل اعتقاد به وجود خداوند و توحید است. ایمان به ظهور منجی و انتظار برای فرارسیدن ایام نجات نهایی كه پیامدهایی همچون پایان بدی و الحاد، درك بسیار كامل‌تر از الاهیت و آگاهی واقعی از وجود خداوند، پرستش و ستایش جهانی خداوند، همزیستی مسالمت‌آمیز و صلح جهانی، بركت و سعادت و پایان بلایا و اتفاقات ناگوار و .... و در نهایت رستاخیر مردگان را به دنبال دارد، فرد مؤمن را به پویایی و حركت وا می‌دارد تا برای رسیدن به این هدف عالی تلاش نموده تا خود و جامعه و كل بشریت را هر چه سریع‌تر به این سعادت برساند.

5- ارزش‌های اخلاقی: از دیگر مشتركات ادیان توحیدی، ارزش‌های اخلاقی است. منشاء ارزش‌های اخلاقی خداست همان‌طور كه در تفسیر تلمود بر آیه‌ ای از تورات كه می‌فرماید: «در تمام راه‌هایش سلوك كنید و به او (خداوند) ملحق شوید» (سفر تثنیه فصل 11 یه 22) بیان می‌شود : چگونه خداوند مهربان است تو نیز مهربان باش، چگونه باریتعالی به مخلوقاتش خیر می‌رساند تو نیز چنین عمل نما و .... یا گفته می‌شود : «تورات ابتدایش اعمال حسنه است: «خداوند برای آدم و حوا لباس‌هایی از جنس پوست ایجاد كرد و ایشان را پوشانید». (سفر پیدیش فصل 3 یه 21) و پایانش نیز اعمال حسنه است (سفر تثنیه فصل 34 یه 6): «او (حضرت موسی) را در گَی دفن كرد» (تلمود – رساله سوطا برگ 14) میخای نبی می‌فرماید: (فصل 6 یه 8) ای آدم، خداوند به تو اطلاع می‌دهد كه چه چیز نیكوست و او از تو چه می‌خواهد – چیزی نمی‌خواهد- مگر انجام دادن داوری عادلانه و انصاف، دوست داشتن نیكی و این كه با حیا و عفت به درگاه خداوند سلوك نمایی. ارزش‌های اخلاقی مبتنی بر دین است كه تمدن‌ها را حركت بخشیده و برمبنای قواعد و قوانینی استوار نموده است و تضمینی برای اجری قوانین و احكام ایجاد می‌نماید. این ارزش‌ها می‌تواند و باید در ابعاد مختلف زندگی جاری گشته تا ناهنجاری‌ها از چهره جامعه و جهان بزداید. ارزش‌های مشترك بسیار دیگری از جنبه‌های فقهی و شرعی همانند نماز، روزه، قوانین پاكی و طهارت، حلال و حرام و .... وجود دارد كه می‌توان در فرصت دیگر به آنها پرداخت. در پایان، تشكیل جلساتی از این دست كمك خواهد كرد كه تفاهم بین نخبگان ادیان حاصل گردد و انعكاس همین جلسات و درك و بررسی ارزش‌های مشترك دینی و انتشار و تفهیم آنها بین اقشار مردم از هر دین و عقیده به صلح و برادری و ایجاد شریط بهتر برای زندگی معنوی و مادی انسان منجر خواهد شد. خوشبختانه در میان ما ایرانیان و در فرهنگ ایرانی قبل و بعد از اسلام، علیرغم افت و خیزهای فراوان، زندگی صمیمانه بین پیروان ادیان ، اقوام و مذاهب مختلف برقرار بوده و در جغرافیای ایران چه در پهنه گسترده گذشته و چه در مرزهای كنونی، فرهنگ ایرانی – اسلامی هرگز پذیرای تعصبات مذهبی – قومی و نژادی نبوده و زیارتگاه‌ها و معابد مختلف و مقابر انبیای یهود و مسیحیان و زرتشتیان یكی از نشانه‌های وجود تسامح و تساهل در فرهنگ ایرانیان می‌باشد. ما امیدواریم كه این گونه نشست‌ها استمرار یابد و من وظیفه خود می‌دانم كه از مركز گفتگوی ادیان و مسئولین محترم آن كه موجبات این گفتگو را فراهم آورده‌اند قدردانی و تشكر نمایم.

منبع:
http://www.iranjewish.com/Essay/Essay173_32_moshtarak.htm