جشن تیرگان

فرهنگ ایرانی پر از جشنهای متعدد است که نشان از روحیه شاد ایرانیان دارد. یکی از جشنهای متعدد زرتشتیان که به خصوص در دوران گذشته رواج داشته، جشن تیرگان است که در روز تیر از ماه تیر برگزار می گردد. اين جشن ميان زرتشتيان دوره اي ده روزه داشت و از تير روز از تيرماه، روز سيزدهم شروع و به باد ايزد يعني روز بيست و دوم پايان مي گرفت. زرتشتيان تيرگان را «تيرو جشن Tiru-Jashn» مي نامند و برايش اهميت فراواني قايل اند. خانه را پاکیزه می کنند و به شستشو می پرازند. لباس نو مي پوشند و نقل و شيريني و ميوه و خوراك هاي سنتي تهیه می کنند. در این روز به خواندن «خورشيد نيايش» و «مهرنيايش» از اوستا می پردازند. شايد «تيرو جشن» يكي از شادترين جشن هاي كهن ايراني بوده باشد. در اين جشن بيش از همه بچه ها بهره مي بردند با تارهاي نخي و رنگيني كه به مچ دست مي بستند در كوچه ها و خانه ها و بامها مي دويدند ، ترانه مي خواندند و كنار نهرها و جويها و تالاب ها به هم آب مي پاشيدند و يا به آب مي پريدند .

تاریخ برگزاری این جشن در شهرهای مختلف متفاوت است. بعضی آن را در روز دهم تیر برگزار می کنند و بعضی سیزدهم تیر. حتی در برخی مکانها در ماههای دیگر مانند مهر و آبان و فروردین نیز آئین تیرگان را برگزار می کنند. به نظر می رسد جشن 13 ژانویه ارمنیان ایران نیز متأثر از آئینهای تیرگان باشد. اما روزی که به عنوان جشن تیرگان در فهرست میراث معنوی به ثبت رسیده است (در دی ماه 1389)، اول تیرماه است که در فراهان و شهرهای دیگر برگزار می گردد. همین آیین در گیلان با نام تیرماسینزه به ثبت رسیده. اختلاف در تاریخ جشن تیرگان، احتمالا به اختلاف در مورد مناسبت آن بر می گردد. بنا به قولی، احتمالا این جشن در آغاز انقلاب تابستانی، یعنی اول تیرماه برگزار می شده، یعنی همان که اکنون در فراهان باقی مانده است. این جشن به شکرانه برداشت گندم انجام می‌شود و ریشه در باورهای مردم منطقه دارد که تا به امروز نیز حیات داشته است.
در باورهای مردمی این جشن را گرامیداشت تیشتر (ستاره باران آور در فرهنگ ایرانی) می دانند که نماد غلبه باران بر خشکسالی و نیکی بر بدی است و بنا به سنت در روز تیر (روز سیزدهم) از ماه تیر انجام می‌پذیرد. بنا بر متن تشتر یشت (تیر یشت) در اوستا، تیشتر فرشته باران است که به شکل اسب زیبای سفید زرین گوشی به دریای کیهانی فرو رفت تا به جنگ با دیو خشکسالی در قالب اسبی سیاه بپردازد و پس از مدتی فراز و نشیب و شکست، سرانجام به قدرت پروردگار بر اهریمن خشکسالی پیروز گشت و باران‌های زندگی بخش بر هفت کشور زمین فرو ریخت. ایرانیان این روز را به یاد این پیروزی به جشن می پرداختند. بعید نیست مراسم آب پاشان در این روز به همین مناسبت برگردد.

همچنین آن را یادگار پرتاب تیر آرش از فراز البرز (در روز سیزدهم تیر) می دانند. بنا بر روایت ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه، وقتی لشکر توران بر سپاه ایران غلبه می کند، منوچهر (پادشاه ایران) به جنگلهای مازندران پناه می برد. افراسیاب لشکر منوچهر را محاصره می کند و منوچهر به ناچار پیکی به نزد افراسیاب فرستاده و از او می خواهد که از کشور ایران به اندازه پرتاب یک تیر واگذارد و باقی را بگیرد. افراسیاب با کمال میل این پیشنهاد را می پذیرد. یکی از فرشتگان خداوند به نام سپندارمذ پیش منوچهر آمده و آرش را که مردی خدا پرست و دیندار بود و در یکی از غارهای کوه البرز مشغول عبادت بود نامزد این کار می کند. آرش به بالای بلند ترین نقطه کوه رویان (دماوند) می رود و خطاب به مردم می گوید: ای مردم بدن من را ببینید که سالم است و در آن هیچ زخم و جراحتی وجود ندارد، اما بدانید که هنگامی که من این تیر را رها کنم تکه تکه خواهم شد و خود را فدای شما خواهم کرد. آرش با تمام نیرو کمان را می کشد، به طوری که تمام بدنش تکه تکه می شود، و تیر را رها می کند. خداوند به باد فرمان می دهد که تیرش را از کوه رویان بردارد و به شهر فرغانه ( شهری در خاور افغانستان کنونی که فاصله آن تا جای پرتاب تیر هزار فرسنگ بود) ببرد. تیر پس از چند روز حرکت در این شهر یا ساحل جیهون به درخت گردوئی برخورد می کند و این درخت گردو مرز بین ایران و توران می شود.

از روایات دیگر در مورد این روز، بزرگداشت مقام نویسندگان در ایران باستان، و سالروز ناپدید شدن «کیخسرو» جاودان است. از جمله مراسم این جشن، آب پاشان است، یعنی رفتن به کنار آبها و پاشیدن آب و آرزوی بارش باران در سال جدید، که احتمالا با گرامیداشت فرشته باران در ارتباط بوده است. همچنین فال کوزه و دستبند تیروباد که از هفت ریسمان به هفت رنگ می بافته و به دست می بسته اند و در باد روز (روز نهم) تیر ماه آن را که نمادی از آرزوهایشان بوده باز می کرده و به باد می سپرده اند. نکته مشترک در همه این روایات و آئینهای مربوط به آنها، بزرگداشت فتح و پیروزی (ایران بر توران، باران بر خشکسالی) و طلب گشایش و برکت و تحقق آرزوها است که بهانه ای برای گردهمایی و شادمانی و دعا و نیایش بوده است.

منابع:
http://daneshha.akairan.com/maghalat-persia/ainha-marasem-iran-word/1347...
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%AA%DB%8C%D8%B1%DA%AF...
www.mehriran.ir/pages/jashn.htm
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86